Қазақстан Республикасында әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының цифрлық мониторингі механизмін және сапа инфрақұрылымын жетілдіру

Аңдатпа

Жаһандық экономикалық тұрақсыздық пен инфляциялық тәуекелдер жағдайында азық-түлік қауіпсіздігін қамтамасыз ету Қазақстан Республикасы мемлекеттік саясатының негізгі басымдығы болып табылады. Жұмыста әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары нарығының (ӘМАТ) жұмыс істеу проблематикасы ашылады және баға және зертханалық-метрикалық деректерді интеграциялау арқылы олардың цифрлық мониторингі тетігін жетілдіру бойынша ғылыми негізделген шешімдер ұсынылады. Зерттеудің ғылыми және практикалық маңыздылығы бағаны фрагменттік бақылаудан бұрмалануды, негізсіз үстемелерді және сапасыз өнімнің пайда болуын болдырмайтын кешенді бақылау жүйесіне көшу қажеттілігімен байланысты. Әдістеме жүйелік талдау, жіктеу, нормативтік-құқықтық модельдеу, Big Data әдіснамасы әдістеріне, сондай-ақ цифрлық архитектураны жобалау үшін құрылымдық-функционалдық тәсіл мен FMEA әдісін қолдануға негізделген. Зерттеу барысында қолданыстағы жүйенің негізгі проблемалары анықталды: мониторингтің тар бағаланған сипаты, арзан аналогтарды бұрмалау, деректердің кешігуі және зертханалық бақылаудың болмауы. Негізгі нәтиже ретінде ФДО, "ЦҚО" АҚ, аккредиттелген зертханалардың LIMS және "Е-КТРМ" ЦЖ деректерін біріктіретін, сондай-ақ бұрмалаушылықты анықтаудың тәуекелге бағдарланған алгоритмін және "ӘМАТ өндірушісінің сенімділік индексін" енгізетін "Smart-ӘМАТ"интеграцияланған цифрлық платформасының моделі ұсынылды. Жұмыстың құндылығы бағаны реттеудің, Метрологияның және сапаны растаудың синергиясын қамтамасыз ететін, алыпсатарлықты болдырмауға және тұтынушылардың құқықтарын қорғауға мүмкіндік беретін біртұтас экожүйені құру болып табылады.

Түйін сөздер: әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарлары (ӘМАТ), цифрлық мониторинг, азық-түлік қауіпсіздігі, сапа инфрақұрылымы, интеграцияланған платформа (Smart-ӘМАТ)

Аннотация

Обеспечение продовольственной безопасности в условиях глобальной экономической нестабильности и инфляционных рисков является основным приоритетом государственной политики Республики Казахстан. В работе раскрывается проблематика функционирования рынка социально значимых продовольственных товаров (СЗПТ) и предлагаются научно обоснованные решения по совершенствованию механизма их цифрового мониторинга путем интеграции ценовых и лабораторно-метрических данных. Научная и практическая значимость исследования обусловлена необходимостью перехода от фрагментарного контроля цен к комплексной системе контроля, исключающей искажения, необоснованные надбавки и появление некачественной продукции. Методология основана на методах системного анализа, классификации, нормативного моделирования, методологии больших данных, а также на использовании структурно-функционального подхода и метода FMEA для проектирования цифровой архитектуры. В ходе исследования были выявлены основные проблемы существующей системы: узко оцененный характер мониторинга, искажение дешевых аналогов, задержка данных и отсутствие лабораторного контроля. В качестве основного результата предложена модель интегрированной цифровой платформы "Smart-СЗПТ, объединяющая данные ОФД, АО "ЦЭФ", LIMS аккредитованных лабораторий и ЦС "Е-КТРМ", а также вводящая риск-ориентированный алгоритм обнаружения искажений и "индекс надежности производителя СЗПТ". Ценность работы заключается в создании единой экосистемы, обеспечивающей синергию регулирования цен, метрологии и подтверждения качества, позволяющей избежать спекуляций и защитить права потребителей.

Ключевые слова: Социально значимые продовольственные товары (СЗПТ), цифровой мониторинг, продовольственная безопасность, инфраструктура качества, интегрированная платформа (Smart-СЗПТ)

Abstract

Ensuring food security in the context of global economic instability and inflationary risks is the main priority of the state policy of the Republic of Kazakhstan. The paper reveals the problems of the functioning of the market of socially significant food products (NWFPs) and suggests scientifically sound solutions to improve the mechanism of their digital monitoring by integrating price and laboratory metric data. The scientific and practical significance of the study is due to the need to move from fragmented price control to a comprehensive control system that eliminates distortions, unjustified surcharges and the appearance of low-quality products. The methodology is based on the methods of system analysis, classification, normative modeling, big data methodology, as well as on the use of the structural-functional approach and the FMEA method for designing digital architecture. The study revealed the main problems of the existing system: the narrowly assessed nature of monitoring, distortion of cheap analogues, data delay and lack of laboratory control. As the main result, a model of the integrated digital platform "Smart-NWPT" is proposed, combining data from OFD, JSC "CEF", LIMS accredited laboratories and CA "E-KTM", as well as introducing a risk-based algorithm for detecting distortions and the "NWPT manufacturer reliability index". The value of the work lies in creating a unified ecosystem that provides synergy between price regulation, metrology and quality assurance, avoiding speculation and protecting consumer rights.

Keywords: Socially significant food products (NWFPs), digital monitoring, food security, quality infrastructure, integrated platform (Smart-NWFPs)

Список литературы

1. Aung M. M., Chang Y. S. Traceability in a food supply chain: Safety and quality perspectives // Food Control. — 2014. — Vol. 39. — P. 172–184.
2. Bishoke D. B., Machuve D., Sam A. Big Data analytics in food safety and quality monitoring: A systematic review // Journal of Food Quality. — 2020. — Vol. 2020. — P. 1–13.
3. Casino F., Kanakaris V., Dasaklis T. K., Moschuris S., Stachtiaris S., Di Pilla M., Patsakis C. Blockchain-based food supply chain traceability: Case study and implementation experience // Computers & Industrial Engineering. — 2019. — Vol. 137. — P. 106036.
4. Feng H., Wang X., Duan Y., Zhang J., Zhang X. Applying blockchain technology to improve agri-food traceability: A review of development, opportunities and challenges // Journal of Cleaner Production. — 2020. — Vol. 260. — P. 121031.
5. Gibbon G. A. A brief history of LIMS // Laboratory Automation & Information Management. — 1996. — Vol. 32, no. 1. — P. 1–5.
6. Kamble S. S., Gunasekaran A., Sharma R. Modeling the blockchain enabled traceability in agriculture supply chain // International Journal of Information Management. — 2020. — Vol. 52. — P. 101967.
7. Opara U. L. Traceability in agriculture and food supply chain: A review of basic concepts, technological implications, and future prospects // Journal of Food, Agriculture & Environment. — 2003. — Vol. 1, no. 1. — P. 101–106.
8. Pasqualima M. A., Livi L., Trevisan M. Integration of Laboratory Information Management Systems (LIMS) into quality assurance infrastructures // Accreditation and Quality Assurance. — 2010. — Vol. 15, no. 8. — P. 455–461.
9. Sarpng S. Traceability and supply chain complexity: Confronting the issues and concerns // European Business Review. — 2014. — Vol. 26, no. 3. — P. 271–284.
10. Tian F. An agri-food supply chain traceability system based on RFID and blockchain technology // 13th International Conference on Service Systems and Service Management (ICSSSM). — IEEE, 2016. — P. 1–6.
11. Байхожаева Б. У., Нұрғазы А. Н. Қазақстан Республикасындағы техникалық реттеу және өнімнің қадағалануы жүйелерін цифрландыру // Л. Н. Гумилев атындағы Еуразия ұлттық университетінің Хабаршысы. Техникалық ғылымдар мен технологиялар сериясы. — 2025. — № 3 (152). — Б. 45–54.
12. Қазақстан Республикасы Сауда және интеграция министрлігінің ресми интернет-ресурсы [Электрондық ресурс]. — 2026. — Қолжетімділік режимі: https://www.gov.kz/memleket/entities/mti.
13. Стандарттау туралы : Қазақстан Республикасының 2018 жылғы 5 қазандағы № 183-VI ҚРЗ Заңы // ҚР НҚА «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. — 2018.
14. Техникалық реттеу туралы : Қазақстан Республикасының 2020 жылғы 30 желтоқсандағы № 396-VI ҚРЗ Заңы // ҚР НҚА «Әділет» ақпараттық-ұқықтық жүйесі. — 2020.
15. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы : Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 4 мамырдағы № 274-IV ҚРЗ Заңы // ҚР НҚА «Әділет» ақпараттық-ұқықтық жүйесі. — 2010.

Как цитировать

Нурғазы А.Н., Танибергенова А.О. Қазақстан Республикасында әлеуметтік маңызы бар азық-түлік тауарларының цифрлық мониторингі механизмін және сапа инфрақұрылымын жетілдіру // Central Asian Scientific Journal. – 2026. – №4(32), Т. 2. – Б. 147–155.