Гидропондық технологиялар негізіндегі эксперименттік қызмет арқылы оқушылардың экологиялық жауапкершілігін қалыптастыру

Аңдатпа

Мақалада гидропондық технологияларды эксперименттік және жобалық-зерттеушілік қызмет арқылы оқушылардың экологиялық жауапкершілігін қалыптастыруда пайдаланудың педагогикалық мүмкіндіктері қарастырылады. Зерттеудің өзектілігі экологиялық мәселелерді негізінен теориялық тұрғыдан оқып-үйренуден оқушылардың табиғи ресурстарға саналы қатынасын дамытуға ықпал ететін тәжірибеге бағытталған білім беру тәсілдеріне көшу қажеттілігімен айқындалады. Гидропоника өсімдіктер физиологиясын, судың және минералдық заттардың рөлін, өсімдік организмдерінің өсу жағдайларын, сондай-ақ ресурстарды ұтымды пайдалану мәселелерін көрнекі түрде зерттеуге мүмкіндік беретін қолжетімді білім беру құралы ретінде ерекше назарға алынады. Заманауи ғылыми жарияланымдарды талдау негізінде гидропондық эксперименттерді мектептегі биологиялық және экологиялық білім беруге кіріктіру мүмкіндіктері қарастырылады. Оқушылардың экологиялық білімін, практикалық дағдыларын және жауапкершілікті мінез-құлқын дамыту үшін жобалық оқытуды, дербес бақылауды, эксперимент жасауды және алынған нәтижелерді талдауды қолданудың орындылығы негізделеді. Шағын гидропондық қондырғыны жасауға және зерттеуге негізделген мектеп жобасының педагогикалық моделі ұсынылады.

Түйін сөздер: экологиялық жауапкершілік, экологиялық білім беру, экологиялық сауаттылық, гидропондық технологиялар, эксперименттік қызмет, жобалық оқыту, оқушылар, тұрақты даму, табиғи ресурстарды ұтымды пайдалану

Список литературы

1. van de Wetering J., Leijten P., Spitzer J., Thomaes S. Does environmental education benefit environmental outcomes in children and adolescents? A meta-analysis // Journal of Environmental Psychology. 2022. Vol. 81. Art. 101782. DOI: 10.1016/j.jenvp.2022.101782.
2. Rickinson M. Learners and learning in environmental education: a critical review of the evidence // Environmental Education Research. 2021. Vol. 7, No. 3. P. 207-320. DOI: 10.1080/13504620120065230.
3. Hungerford H. R., Volk T. L. Changing learner behavior through environmental education // Journal of Environmental Education. 2000. Vol. 21, No. 3. P. 8-21.
4. Kratky B. A. Three non-circulating hydroponic methods for growing lettuce // Acta Horticulturae. 2021. No. 843. P. 65-72. DOI: 10.17660/ActaHortic.2009.843.6.
5. Kabylbek K., Childibayev J. B. Methodology of Action Research in Improving the Environmental Functional Literacy of High School Students // Bulletin of the National Academy of Sciences of the Republic of Kazakhstan. 2023. Vol. 404, No. 4. P. 179-196. DOI: 10.32014/2023.2518-1467.544.
6. Hines J. M., Hungerford H. R., Tomera A. N. Analysis and synthesis of research on responsible environmental behavior: A meta-analysis // Journal of Environmental Education. 2024. Vol. 18, No. 2. P. 1-8. DOI: 10.1080/00958964.1987.9943482.
7. Bamberg S., Möser G. Twenty years after Hines, Hungerford, and Tomera: A new meta-analysis of psycho-social determinants of pro-environmental behaviour // Journal of Environmental Psychology. 2021. Vol. 27, No. 1. P. 14-25. DOI: 10.1016/j.jenvp.2021.12.002.
8. Kollmuss A., Agyeman J. Mind the gap: Why do people act environmentally and what are the barriers to pro-environmental behavior? // Environmental Education Research. 2022. Vol. 8, No. 3. P. 239-260. DOI: 10.1080/13504620220145401.
9. Stern P. C. Toward a coherent theory of environmentally significant behavior // Journal of Social Issues. 2020. Vol. 56, No. 3. P. 407-424. DOI: 10.1111/0022-4537.00175.
10. Marcinkowski T., Reid A. Reviews of research on the attitude–behavior relationship and their implications for future environmental education research // Environmental Education Research. 2019. Vol. 25, No. 4. P. 459-471. DOI: 10.1080/13504622.2019.1634237.
11. Choi H., Kim H., Yu H. Development of a STEAM Program on Growing Plants through Hydroponics // Biology Education. 2023. Vol. 51, No. 3. P. 399-415. DOI: 10.15717/bioedu.2023.51.3.399.
12. Kwok S. W. H., Wu C. S. T., Tong H. T., Ho C. N., Leung K. L., Leung Y. C. P., Lui K. C., Wong C. K. Effects of the School-Based Integrated Health Promotion Program With Hydroponic Planting on Green Space Use and Satisfaction, Dietary Habits, and Mental Health in Early Adolescent Students: A Feasibility Quasi-Experiment // Frontiers in Public Health. 2021. Vol. 9. Art. 740102. DOI: 10.3389/fpubh.2021.740102.
13. Almerino J., Peria J. N. Enhancing Biology Education through Hydroponics: A Practical Approach in High School Classes // The QUEST: Journal of Multidisciplinary Research and Development. 2024. Vol. 3, No. 1. DOI: 10.60008/thequest.v3i1.190.
14. Anis M. B., Azizah N., Rukayah. The Impact of Experimental Methods Using Hydroponic Techniques on Student Learning Outcomes in Primary School Science Education // Indonesian Science Education Journal. 2024. Vol. 5, No. 1. P. 16-26. DOI: 10.62159/isej.v5i1.88.
15. Mohamed M., Ahmad Sobri S., Guan T. T., Hambali K. Students' knowledge in science: an evaluation via hydroponic kit // Pertanika Journal of Social Sciences and Humanities. 2022. Vol. 30, No. 4. DOI: 10.47836/pjssh.30.4.16.
16. Patchen A. K., Zhang L., Barnett M. Growing plants and scientists: Fostering positive attitudes toward science among all participants in an afterschool hydroponics program // Journal of Science Education and Technology. 2017. Vol. 26, No. 3. P. 222-237. DOI: 10.1007/s10956-016-9678-5.
17. Papadopoulou E. A., Tsiantos V., Hatzikraniotis E., Karampatzakis D., Maragakis M. Combining Hydroponics and Three-Dimensional Printing to Foster 21st Century Skills in Elementary Students // Sustainability. 2025. Vol. 17, No. 7. Art. 2876. DOI: 10.3390/su17072876.
18. Lino L. C., Gonçalves S. C. P., Sies E. A. B., Mello M. C., Victório C. P. Horticultura hidropônica de alface como recurso pedagógico extraclasse // Revista Brasileira de Educação Ambiental (Revbea). 2025. Vol. 20, No. 1. P. 144-157.
19. Snyder L. U. Students' experiential learning of hydroponics and local markets on the island of Roatán, Honduras // Journal of International Agricultural and Extension Education. 2022. Vol. 19, No. 1. P. 54-63. DOI: 10.5191/jiaee.2012.19107.
20. Suryani E., Putra L. V., Muf'afidah N. M., Hidayah C. Analysis of the Hydroponics Program in Instilling an Environmental Care Attitude for Elementary School Students // Jurnal Penelitian dan Pengkajian Ilmu Pendidikan: e-Saintika. 2020. Vol. 4, No. 3. DOI: 10.36312/e-saintika.v4i3.273.
21. Barbosa G. L., Gadelha F. D. A., Kublik N., Proctor A., Reichelm L., Weissinger E., Wohlleb G. M., Halden R. U. Comparison of Land, Water, and Energy Requirements of Lettuce Grown Using Hydroponic vs. Conventional Agricultural Methods // International Journal of Environmental Research and Public Health. 2025. Vol. 12, No. 6. P. 6879-6891. DOI: 10.3390/ijerph120606879.
22. Banboukian A., Chen Y., Thomas V. M. The challenges of controlled environment hydroponic farming: a life cycle assessment of lettuce // International Journal of Life Cycle Assessment. 2025. Vol. 30, No. 7. P. 1691-1704. DOI: 10.1007/s11367-025-02463-6.
23. Wimmerova L., Keken Z., Solcova O., Bartos L., Spacilova M. A Comparative LCA of Aeroponic, Hydroponic, and Soil Cultivations of Bioactive Substance Producing Plants // Sustainability. 2022. Vol. 14, No. 4. Art. 2421. DOI: 10.3390/su14042421.
24. Nadeem A., Tariq M. A. U. R., Sarwar K., Iqbal M., Ahmad K., Ahmed K. Assessing the environmental impacts of reclaimed and conventional water in hydroponics based on a life cycle assessment approach // Water Supply. 2024. Vol. 24, No. 8. P. 2765-2780. DOI: 10.2166/ws.2024.160.
25. Kokotsaki D., Menzies V., Wiggins A. Project-based learning: A review of the literature // Improving Schools. 2022. Vol. 19, No. 3. P. 267–277. DOI: 10.1177/1365480216659733.
26. Pertiwi T. U., Oetomo D., Sugiharto B. The Effectiveness of STEM Project-Based Learning in Improving Students' Environmental Literacy Abilities // JPBI (Jurnal Pendidikan Biologi Indonesia). 2024. Vol. 10, No. 2. P. 476-485. DOI: 10.22219/jpbi.v10i2.33562.
27. Sancho Avalos E. W., Villacorta Castro G. J., Santa Cruz Terán F. F., Leyva Aguilar N. A., Pérez Lara C. M. Project-Based Learning Strategy Enhancing the Environmental Awareness of the Centennials Generation: A Systematic Review // Eurasian Journal of Educational Research. 2023. No. 107. P. 126-139.
28. Utaminingsih E. S., Wuriningsih F. R., Idammatussilmi. Strengthening Environmental Awareness through Project-Based Learning: A Global and National Review, and Implications for Indonesian Primary Schools // Jurnal Ilmiah Profesi Pendidikan. 2026. Vol. 11, No. 1. DOI: 10.29303/jipp.v11i1.4736.
29. Perrault E. K., Albert C. A. Utilizing project-based learning to increase sustainability attitudes among students // Applied Environmental Education & Communication. 2018. Vol. 17. P. 96-105.
30. Kabylbek K., DeChano-Cook L. M., Childibaeva D., Balta N. Determining High School Students' Functional Environmental Literacy and the Effect of Participatory Action Research on Functional Environmental Literacy // Environmental Education Research. 2025. Vol. 31, No. 6. P. 1207-1223. DOI: 10.1080/13504622.2024.2437572.

Как цитировать

Кинаятова А.Т., Жанасова К. Е. Гидропондық технологиялар негізіндегі эксперименттік қызмет арқылы оқушылардың экологиялық жауапкершілігін қалыптастыру // Central Asian Scientific Journal. – 2026. – №4(32), Т. 2. – Б. 219–229.