FAMILY OR SCHOOL? SOCIOECONOMIC COMPOSITION AND MATHEMATICS ACHIEVEMENT IN KAZAKHSTAN, PISA 2022 AND 2025

Abstract

It is widely assumed in Kazakhstan that a family's resources decide a child's school results and that the school itself is a supplement. This study tests that assumption directly on the two most recent PISA cycles. Using the OECD Public Use Files for Kazakhstan, 19,769 students in 571 schools in 2022 and 22,680 students in 643 schools in 2025, the mathematics score is decomposed into the part explained by a student's own family background and the part explained by the average background of the school they attend. The design, the hypothesis, the falsifier and every robustness check were written down and committed before any student-level number was computed. Estimation follows the PISA methodology: ten plausible values combined by Rubin's rules and sampling variance from eighty Fay replicate weights. The pipeline reproduces the OECD's published country means to within half a point in both cycles. The result contradicts the stated assumption and does so by a wide margin. Within a school, one unit of family socioeconomic status is worth 6.4 score points in 2022 and 7.0 in 2025. The school's own mean socioeconomic status is worth 56.4 and 58.1 points, roughly nine times more, and the gap is stable across three years. It survives reading and science, a leave-one-out construction of the school mean, restriction to schools with at least ten sampled students, and controls for school type and community size. Thirty to thirty-four per cent of the variance in mathematics lies between schools. In a regional comparison Kazakhstan has one of the lowest within-school family gradients measured, 7.0 against 24.9 in Estonia, while its contextual effect is among the highest. The practical reading is narrow and should not be overstated: this is an observational association, and the school mean carries peer composition, unobserved school quality and family sorting together. What the data do establish is that in Kazakhstan the question "which school" separates pupils far more sharply than the question "which family", and any policy aimed at the second while ignoring the first is aimed at the smaller of the two.

Keywords: PISA, Kazakhstan, socioeconomic status, school composition, contextual effect, educational inequality, mathematics achievement

Аннотация

СЕМЬЯ ИЛИ ШКОЛА? СОЦИАЛЬНО-ЭКОНОМИЧЕСКИЙ СОСТАВ И МАТЕМАТИЧЕСКИЕ ДОСТИЖЕНИЯ В КАЗАХСТАНЕ ПО ДАННЫМ PISA 2022 И 2025

В Казахстане широко распространено мнение, что школьные результаты ребёнка определяются ресурсами семьи, а сама школа лишь дополняет их. В исследовании это предположение напрямую проверяется на двух последних циклах PISA. По открытым файлам ОЭСР для Казахстана (19 769 учащихся из 571 школы в 2022 году и 22 680 учащихся из 643 школ в 2025 году) балл по математике разложен на часть, объясняемую собственным семейным происхождением ученика, и часть, объясняемую средним уровнем происхождения учащихся его школы. Дизайн, гипотеза, условие опровержения и все проверки устойчивости были зафиксированы до расчёта каких-либо показателей на уровне учащихся. Оценивание выполнено по методологии PISA: десять правдоподобных значений, объединённых по правилам Рубина, и дисперсия выборки по восьмидесяти репликационным весам Фэя. Расчёты воспроизводят опубликованные ОЭСР средние по стране с точностью до половины балла в обоих циклах. Результат опровергает исходное предположение, причём с большим запасом. Внутри школы одна единица социально-экономического статуса семьи соответствует 6,4 балла в 2022 году и 7,0 в 2025 году. Средний социально-экономический статус школы соответствует 56,4 и 58,1 балла — примерно в девять раз больше, и этот разрыв устойчив на протяжении трёх лет. Он сохраняется для чтения и естественных наук, при расчёте среднего по школе с исключением самого ученика, при ограничении школами, где в выборку попали не менее десяти учащихся, и при контроле типа школы и размера населённого пункта. От 30 до 34% дисперсии баллов по математике приходится на различия между школами. В региональном сравнении у Казахстана один из самых низких внутришкольных семейных градиентов (7,0 против 24,9 в Эстонии), тогда как контекстуальный эффект — один из самых высоких. Практическая интерпретация узка и не должна преувеличиваться: речь идёт о наблюдаемой связи, а среднее по школе одновременно отражает состав сверстников, ненаблюдаемое качество школы и распределение семей по школам. Данные же однозначно показывают, что в Казахстане вопрос «какая школа» разделяет учащихся гораздо сильнее, чем вопрос «какая семья», и любая политика, направленная на второе при игнорировании первого, нацелена на меньшую из двух проблем.

Ключевые слова: PISA, Казахстан, социально-экономический статус, состав школы, контекстуальный эффект, неравенство в образовании, математические достижения

Аңдатпа

ОТБАСЫ МА, МЕКТЕП ПЕ? PISA 2022 ЖӘНЕ 2025 ДЕРЕКТЕРІ БОЙЫНША ҚАЗАҚСТАНДАҒЫ ӘЛЕУМЕТТІК-ЭКОНОМИКАЛЫҚ ҚҰРАМ ЖӘНЕ МАТЕМАТИКАЛЫҚ ЖЕТІСТІКТЕР

Қазақстанда баланың мектептегі нәтижелерін отбасының ресурстары анықтайды, ал мектептің өзі оларды тек толықтырады деген пікір кең таралған. Зерттеуде бұл болжам PISA-ның соңғы екі циклі бойынша тікелей тексеріледі. ЭЫДҰ-ның Қазақстан бойынша ашық файлдары негізінде (2022 жылы 571 мектептің 19 769 оқушысы және 2025 жылы 643 мектептің 22 680 оқушысы) математика бойынша балл оқушының өз отбасылық жағдайымен түсіндірілетін бөлікке және ол оқитын мектептің орташа жағдайымен түсіндірілетін бөлікке жіктелді. Дизайн, гипотеза, теріске шығару шарты және барлық тұрақтылық тексерулері оқушылар деңгейіндегі кез келген көрсеткіш есептелгенге дейін алдын ала бекітілді. Бағалау PISA әдістемесі бойынша жүргізілді: Рубин ережелері бойынша біріктірілген он ықтимал мән және Фэйдің сексен репликациялық салмағы бойынша іріктеме дисперсиясы. Есептеулер ЭЫДҰ жариялаған ел бойынша орташа көрсеткіштерді екі циклде де жарты балл дәлдікпен қайталайды. Нәтиже бастапқы болжамды айтарлықтай басымдықпен теріске шығарады. Мектеп ішінде отбасының әлеуметтік-экономикалық мәртебесінің бір бірлігі 2022 жылы 6,4 баллға, 2025 жылы 7,0 баллға сәйкес келеді. Мектептің орташа әлеуметтік-экономикалық мәртебесі 56,4 және 58,1 баллға сәйкес келеді — шамамен тоғыз есе көп, және бұл алшақтық үш жыл бойы тұрақты. Ол оқу сауаттылығы мен жаратылыстану ғылымдары бойынша да, мектептің орташа көрсеткішін оқушының өзін алып тастап есептегенде де, іріктемеге кемінде он оқушы түскен мектептермен шектелгенде де, мектеп түрі мен елді мекен көлемін бақылағанда да сақталады. Математика бойынша балл дисперсиясының 30–34%-ы мектептер арасындағы айырмашылыққа тиесілі. Өңірлік салыстыруда Қазақстанның мектеп ішіндегі отбасылық градиенті ең төмендердің бірі (Эстониядағы 24,9-ға қарсы 7,0), ал контекстік әсері ең жоғарылардың бірі. Практикалық түсіндіру тар және оны асыра бағалауға болмайды: бұл бақыланатын байланыс, ал мектептің орташа көрсеткіші құрдастар құрамын, бақыланбайтын мектеп сапасын және отбасылардың мектептер бойынша бөлінуін бірге қамтиды. Ал деректер нақты көрсететіні — Қазақстанда «қай мектеп» деген сұрақ оқушыларды «қай отбасы» деген сұрақтан әлдеқайда айқын ажыратады, және біріншісін елемей, екіншісіне бағытталған кез келген саясат екі мәселенің кішісіне бағытталған.

Түйін сөздер: PISA, Қазақстан, әлеуметтік-экономикалық мәртебе, мектеп құрамы, контекстік әсер, білім берудегі теңсіздік, математикалық жетістіктер

Әдебиеттер тізімі

1. Sirin S. R. Socioeconomic status and academic achievement: a meta-analytic review of research // Review of Educational Research. 2005. Vol. 75, No. 3. P. 417–453. DOI: 10.3102/00346543075003417.
2. Willms J. D. School composition and contextual effects on student outcomes // Teachers College Record. 2010. Vol. 112, No. 4. P. 1008–1037. DOI: 10.1177/016146811011200408.
3. Perry L. B., McConney A. Does the SES of the school matter? An examination of socioeconomic status and student achievement using PISA 2003 // Teachers College Record. 2010. Vol. 112, No. 4. P. 1137–1162. DOI: 10.1177/016146811011200401.
4. Perry L. B., McConney A. School socio-economic composition and student outcomes in Australia: implications for educational policy // Australian Journal of Education. 2010. Vol. 54, No. 1. P. 72–85. DOI: 10.1177/000494411005400106.
5. Mundlak Y. On the pooling of time series and cross section data // Econometrica. 1978. Vol. 46, No. 1. P. 69–85. DOI: 10.2307/1913646.
6. OECD. PISA 2022 Database [Electronic resource]. Paris: OECD, 2023. URL: https://www.oecd.org/en/data/datasets/pisa-2022-database.html (accessed: 25.09.2026).
7. OECD. PISA 2025 Database [Electronic resource]. Paris: OECD, 2026. URL: https://www.oecd.org/en/data/datasets/pisa-2025-database.html (accessed: 25.09.2026).
8. OECD. PISA 2022 Results (Volume I and II), Country Note: Kazakhstan [Electronic resource]. Paris: OECD, 2023. URL: https://gpseducation.oecd.org/ (accessed: 20.09.2026).

Дәйексөз келтіру үлгісі

Kaldarbek M. FAMILY OR SCHOOL? SOCIOECONOMIC COMPOSITION AND MATHEMATICS ACHIEVEMENT IN KAZAKHSTAN, PISA 2022 AND 2025 // Central Asian Scientific Journal. – 2026. – No. 4(32), Vol. 1. – Pp. 316–322.