Қазақстан Республикасында электрондық сауда алаңы иесінің сатушылардың әрекеттері үшін тұтынушы алдындағы жауапкершілігі

Аңдатпа

Маркетплейстен тауар сатып алған адам ақшасын сауда алаңына төлейді, тауарды оның курьерінен алады, ал наразылығын сол алаңның чаты арқылы білдіреді. Алайда заң бойынша шарттың екінші тарабы сатушы болып қала береді. Сатып алушы кейде оның кім екенін де анықтай алмайды. Мақалада Қазақстан Республикасының құқығы бойынша сатушы шартты орындамаған жағдайда электрондық сауда алаңының иесі тұтынушы алдында жауап бере ме және мұндай жауапкершілікті қалай реттеу керек деген мәселелер қарастырылады. Осы мақсатта Азаматтық кодекс, «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы», «Сауда қызметін реттеу туралы», «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» заңдар мен 2026 жылғы Цифрлық кодекс талданды. Сондай-ақ Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитетінің 2022–2025 жылдардағы статистикасы және Kaspi.kz-тің сатушыларға арналған қағидалары зерделенді. Талдау көрсеткендей, заң сауда алаңына ішкі рәсімдердің болуын қамтамасыз ету міндетін ғана жүктейді («Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» заңның 33-1-бабы). Осы міндет орындалмаған кезде туындайтын азаматтық-құқықтық салдар белгіленбеген. Цифрлық кодекстің салалық заңдарға сілтеме жасайтын нормалары да бұл олқылықтың орнын толтырмайды. Еуропалық одақ, Ресей, Қытай және АҚШ тәжірибесі, сондай-ақ Еуропалық құқық институтының онлайн-платформалар туралы үлгілік қағидалары негізінде алаң иесінің жауапкершілігін оның мәмілені қаншалықты бақылайтынына қарай саралау ұсынылады. Осыған сәйкес аталған заңның 33-1-бабының жаңа редакциясы тұжырымдалды.

Түйін сөздер: тұтынушылардың құқықтарын, құқықтарын қорғау, электрондық сауда, сатып алушы, сатушы, қазақстан, алаңның

Список литературы

1. 2025 жылы тұтынушылардан түскен өтініштер және оларды қарау нәтижелері туралы [Электрондық ресурс] // ҚР Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті. 28.01.2026. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mti-kzpp/press/news/details/1149776?lang=ru
2. Абишева Я. WB, Ozon, Pinduoduo: қазақстандықтар қайсысына жиі шағымданады және сатушыларды жауапқа тартуға бола ма? [Электрондық ресурс] // Finratings.kz. 16.07.2025. URL: https://finratings.kz/news/5327-wb-ozon-pinduoduo-na-kogo-chashche-zhaluiutsia-kazakhstantsy-i-mozhno-li-nakazat-prodavtsov/
3. Маркетплейстер арқылы жасалған сауда айналымы бір жылда шамамен 52 %-ға өсті [Электрондық ресурс] // BES.media. 23.05.2025. URL: https://bes.media/news/oborot-torgovli-cherez-marketpleysi-viros-pochti-na-52-za-god/
4. Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті маркетплейстердің жауапкершілігін күшейтуді көздеп отыр [Электрондық ресурс] // Казахстанская правда. 2023. URL: https://kazpravda.kz/n/povysit-otvetstvennost-marketpleysov-namereny-v-komitete-zashchity-prav-potrebiteley/
5. Қазақстанда маркетплейстерге ортақ жұмыс қағидалары әзірленеді [Электрондық ресурс] // MyBuh.kz. 09.07.2026. URL: https://mybuh.kz/news/dlya-marketpleysov-v-kazakhstane-razrabotayut-edinye-pravila-raboty/
6. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Жалпы бөлім). 1994 жылғы 27 желтоқсандағы № 268-XIII кодекс [Электрондық ресурс] // Қазақстан Республикасы нормативтік құқықтық актілерінің «Әділет» ақпараттық-құқықтық жүйесі. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K940001000_
7. Қазақстан Республикасының Азаматтық кодексі (Ерекше бөлім). 1999 жылғы 1 шілдедегі № 409-I кодекс [Электрондық ресурс] // «Әділет» АҚЖ. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K990000409_
8. «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Қазақстан Республикасының 2010 жылғы 4 мамырдағы № 274-IV Заңы [Электрондық ресурс] // «Әділет» АҚЖ. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z100000274_
9. «Сауда қызметін реттеу туралы» Қазақстан Республикасының 2004 жылғы 12 сәуірдегі № 544-II Заңы [Электрондық ресурс] // «Әділет» АҚЖ. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z040000544_
10. «Онлайн-платформалар және онлайн-жарнама туралы» Қазақстан Республикасының 2023 жылғы 10 шілдедегі № 18-VIII Заңы [Электрондық ресурс] // «Әділет» АҚЖ. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/Z2300000018
11. Қазақстан Республикасының 2026 жылғы 9 қаңтардағы № 255-VIII Цифрлық кодексі [Электрондық ресурс] // «Әділет» АҚЖ. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/K2600000255
12. Kaspi.kz-тегі Магазинмен жұмыс істеу қағидалары [Электрондық ресурс] // Серіктестерге арналған Kaspi Гид. URL: https://guide.kaspi.kz/partner/account/documents/243
13. «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы заңнаманы соттардың қолдану практикасы туралы» Қазақстан Республикасы Жоғарғы Сотының 1996 жылғы 25 шілдедегі № 7 нормативтік қаулысы [Электрондық ресурс] // «Әділет» АҚЖ. URL: https://adilet.zan.kz/rus/docs/P96000007S_
14. Қазақстанда сапасыз тауар үшін маркетплейстерді жауапқа тарту ұсынылды [Электрондық ресурс] // BES.media. 30.06.2025. URL: https://bes.media/news/nakazivat-marketpleysi-za-nekachestvenniy-tovar-hotyat-v-kazahstane/
15. Махатова С. Электрондық саудада тұтынушылардың құқықтарын қорғау мәселелері: практика және теория [Вопросы защиты прав потребителей в электронной торговле: практика и теория] // Мемлекеттік басқару және мемлекеттік қызмет. 2022. № 4 (83). 147–154-бб. DOI: 10.52123/1994-2370-2022-968.
16. Маркетплейстермен тұтынушылардың құқықтарын қорғауды күшейту мәселесі талқыланды [Электрондық ресурс] // ҚР Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті. 14.08.2023. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mti-kzpp/press/news/details/602324?lang=ru
17. Kaspi сатушы емес: сатып алғаннан кейін iPhone неліктен бұғатталуы мүмкін? [Электрондық ресурс] // Finratings.kz. 02.01.2026. URL: https://finratings.kz/news/10439-kaspi-ne-prodavets-pochemu-iphone-mogut-zablokirovat-posle-pokupki/
18. Электрондық саудада тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың ортақ тәсілдері туралы. Еуразиялық экономикалық комиссия Алқасының 2023 жылғы 11 мамырдағы № 10 ұсынымы [Электрондық ресурс]. URL: https://www.alta.ru/tamdoc/23rk0010/
19. Электрондық саудадағы тың қадам: ЕЭК ұсынымы маркетплейстерде тұтынушыларды қорғау қағидаларын өзгертеді [Электрондық ресурс] // ҚР Сауда және интеграция министрлігінің Тұтынушылардың құқықтарын қорғау комитеті. 01.02.2024. URL: https://www.gov.kz/memleket/entities/mti-kzpp/press/news/details/696769?lang=ru
20. «Тұтынушылардың құқықтарын қорғау туралы» Ресей Федерациясының 1992 жылғы 7 ақпандағы № 2300-1 Заңы [Электрондық ресурс]. URL: https://www.zakonrf.info/zozpp/12/
21. «Ресей Федерациясында платформалық экономиканы реттеудің жекелеген мәселелері туралы» 2025 жылғы 31 шілдедегі № 289-ФЗ Федералдық заң [Электрондық ресурс]. URL: https://pravo.ppt.ru/fz/289-fz-316673
22. Жоғарғы Сот маркетплейспен болған дауда тұтынушының құқықтарын қорғады [Электрондық ресурс] // Право.ру. 17.07.2026. URL: https://pravo.ru/news/264827/
23. Краулин К. К. РФ мен АҚШ-та маркетплейс иелерінің тұтынушылар алдындағы азаматтық-құқықтық жауапкершілігінің шектері [Пределы гражданско-правовой ответственности владельцев маркетплейсов перед потребителями в РФ и США] // Цифровое право. 2022. 3-т., № 3. 20–42-бб. DOI: 10.38044/2686-9136-2022-3-3-20-42.
24. ЕО Сотының 2016 жылғы 9 қарашадағы Sabrina Wathelet v Garage Bietheres & Fils SPRL ісі бойынша шешімі. Іс № C-149/15. ECLI:EU:C:2016:840.
25. Еуропалық Парламент пен Кеңестің цифрлық қызметтердің бірыңғай нарығы туралы және 2000/31/EC директивасына өзгерістер енгізу туралы 2022 жылғы 19 қазандағы (ЕО) 2022/2065 регламенті (Digital Services Act) // Official Journal of the European Union. 2022. L 277. 1–102-бб.
26. Еуропалық Парламент пен Кеңестің ақаулы өнім үшін жауапкершілік туралы және Кеңестің 85/374/EEC директивасының күшін жою туралы 2024 жылғы 23 қазандағы (ЕО) 2024/2853 директивасы // Official Journal of the European Union. 2024. L сериясы. 18.11.2024.
27. Busch C., Dannemann G., Schulte-Nölke H., Wiewiórowska-Domagalska A., Zoll F. ELI-дің онлайн-платформалар туралы үлгілік қағидалары [The ELI Model Rules on Online Platforms] // Journal of European Consumer and Market Law. 2020. 9-т. 61–70-бб.
28. Қытай Халық Республикасының «Электрондық коммерция туралы» заңы. Бүкілқытайлық халық өкілдері жиналысының Тұрақты комитеті 2018 жылғы 31 тамызда қабылдаған. 2019 жылғы 1 қаңтарда күшіне енген.
29. Онянова А. А. Маркетплейстердің жауапкершілігі: АҚШ пен Франциядағы құқықтық тәсілдерді салыстырмалы талдау [Ответственность маркетплейсов: сравнительный анализ правовых подходов США и Франции] // Цифровое право. 2024. 5-т., № 3. 66–82-бб. DOI: 10.38044/2686-9136-2024-5-3-2.
30. Тарасова А., Шинкентаев У. Қазақстан Республикасында маркетплейстер арқылы контрафактілік өнім сату: реттеудегі олқылықтар мен халықаралық тәжірибе [Продажа контрафактной продукции через маркетплейсы в Республике Казахстан: пробелы в регулировании и международный опыт] // SDU Law Journal. 2025. № 2. 53–70-бб. DOI: 10.47344/pyrgyq04.
31. Сюрикпаева А. О. Электрондық саудада тұтынушылардың құқықтарын қорғаудың кейбір мәселелері [Некоторые вопросы защиты прав потребителей в электронной торговле] // Вестник КазНУ. Серия юридическая. 2025. № 2 (114). 95–104-бб. DOI: 10.26577/JAPJ202511429.
32. Маркетплейстерді сауда объектілеріне теңестіру: нарық қатысушылары түзетулер туралы не ойлайды? [Электрондық ресурс] // BES.media. 29.09.2024. URL: https://bes.media/news/marketpleysi-priravnyayut-k-obektam-torgovli-mnenie-glavi-ozon-v-kazahstane-o-popravkah/
33. Электрондық сауда алаңдарының иелеріне кәсіпкерлермен шарт жасасу міндеті жүктелмек [Электрондық ресурс] // Казахстанская правда. 2024. URL: https://kazpravda.kz/n/vladeltsev-elektronnyh-torgovyh-ploshchadok-obyazhut-zaklyuchat-dogovory-s-predprinimatelyami
34. Қазақстанда тұтынушылардың құқықтарын қорғау: бизнес пен сатып алушылар үшін не өзгереді? [Электрондық ресурс] // MyBuh.kz. 24.09.2026. URL: https://mybuh.kz/news/zashchita-prav-potrebiteley-v-kazakhstane-chto-izmenitsya-dlya-biznesa-i-pokupateley/

Как цитировать

Оразаева М.С. Қазақстан Республикасында электрондық сауда алаңы иесінің сатушылардың әрекеттері үшін тұтынушы алдындағы жауапкершілігі // Central Asian Scientific Journal. – 2026. – №4(32), Т. 2. – Б. 102–114.