ТЕХНИКАЛЫҚ ҒЫЛЫМДАР - ТЕХНИЧЕСКИЕ НАУКИ - TECHNICAL SCIENCE · ӘОЖ 517.977.5:616-036.22 · Қазақша
Иммунитеттің әлсіреуі және уақытқа тәуелді берілу коэффициенті бар seirv моделіндегі вакцинациялаудың оңтайлы стратегиясы
Аңдатпа
Жұмыста вакцинацияланған адамдар бөлімін (V) және вакцина-индукцияланған иммунитеттің әлсіреу механизмін қосу есебінен кеңейтілген SEIRV эпидемиологиялық моделі үшін вакцинациялаудың оңтайлы басқару мәселесі зерттелді. Стерильді және шексіз ұзақ иммунитетті болжайтын классикалық қойылымдардан айырмашылығы, ұсынылған модель вакцинацияланғандардың ω қарқындылығымен сезімталдар тобына қайта оралуын ескеріп, бұл бірқатар респираторлық инфекциялар (соның ішінде COVID-19 және тұмау) үшін байқалатын қорғаныстың уақытша жоғалуын көрсетті. Понтрягиннің максимум принципін қолдана отырып, оңтайлылықтың қажетті шарттары шығарылды және түйіндес айнымалыларға тәуелді кері байланыс түріндегі оңтайлы басқару сипаттамасы алынды. Шеттік есепті сандық шешу үшін тура-кері жүгірту (forward-backward sweep) әдісі төртінші ретті Рунге-Кутта әдісімен бірге қолданылады. Иммунитеттің әлсіреуі кезінде оңтайлы вакцинациялау стратегиясы сапалық түрде өзгеретіні көрсетілген: ол эпидемияның басындағы бір шыңы бар стратегия болудан қалады және V-ден қайта оралу есебінен сезімталдар пулының жинақталуымен синхрондалған вакцинациялауды қарқындатудың қайталама толқындарын болжауы мүмкін. Алынған нәтижелер иммунитеттің әлсіреуі кезінде оңтайлы басқару маусым соңында артық вакцинациялаудан аулақ болуға мүмкіндік беретіні туралы заманауи зерттеулердің тұжырымдарымен үйлеседі, бұл ретте жоғары экономикалық тиімділікті қамтамасыз етеді.
Түйін сөздер: оңтайлы басқару, SEIRV моделі, иммунитеттің әлсіреуі, вакцинациялау, Понтрягиннің максимум принципі, тура-кері жүгірту, математикалық эпидемиология
Әдебиеттер тізімі
- Khan M. M.-U.-R., Tanimoto J. A new concept of optimal control for epidemic spreading by vaccination: Technique for assessing social optimum employing Pontryagin’s maximum principle // AIP Advances. – 2025. – Vol. 15, no. 7. – Art. 075018. – DOI: 10.1063/5.0278437. – URL: https://doi.org/10.1063/5.0278437
- Ouakka A., Alla Hamou A., El Azzouzi A. Optimal control of a coupled PDE-ODE epidemic system with multiple vaccinations and waning immunity // Mathematics and Computers in Simulation. – 2027. – Vol. 251. – P. 411-443. – DOI: 10.1016/j.matcom.2026.08.013. – URL: https://doi.org/10.1016/j.matcom.2026.08.013
- Bouhali A., Ben Aribi W., Ben Miled S., Kebir A. Impact of immunity loss on the optimal vaccination strategy for an age-structured epidemiological model // Mathematical Biosciences and Engineering. – 2024. – Vol. 21, no. 6. – P. 6372-6392. – DOI: 10.3934/mbe.2024278. – URL: https://doi.org/10.3934/mbe.2024278
- Kumar M., Abbas S., Tridane A. Optimal control and stability analysis of an age-structured SEIRV model with imperfect vaccination // Mathematical Biosciences and Engineering. – 2023. – Vol. 20, no. 8. – P. 14438-14463. – DOI: 10.3934/mbe.2023646. – URL: https://doi.org/10.3934/mbe.2023646
- Andreu-Vilarroig C., Villanueva R. J., González-Parra G. Mathematical modeling for estimating influenza vaccine efficacy: A case study of the Valencian Community, Spain // Infectious Disease Modelling. – 2024. – Vol. 9, no. 3. – P. 744-762. – DOI: 10.1016/j.idm.2024.04.006. – URL: https://doi.org/10.1016/j.idm.2024.04.006
- Lenhart S., Workman J. T. Optimal Control Applied to Biological Models. – Boca Raton : Chapman & Hall/CRC, 2007. – XII, 261 p. – ISBN 978-1-58488-640-2. – URL: https://www.routledge.com/Optimal-Control-Applied-to-Biological-Models/Gross-Lenhart-Workman/p/book/9781584886402
- McAsey M., Mou L., Han W. Convergence of the forward-backward sweep method in optimal control // Computational Optimization and Applications. – 2012. – Vol. 53, no. 1. – P. 207-226. – DOI: 10.1007/s10589-011-9454-7. – URL: https://doi.org/10.1007/s10589-011-9454-7
- Caga-anan R. L., Macalisang J. M., Dalisay J. L. M., Raza M. N., Martinez J. G. T., Arcede J. P. Optimal vaccination control for COVID-19 in a metapopulation model: A case of the Philippines // Frontiers in Applied Mathematics and Statistics. – 2023. – Vol. 9. – Art. 1154634. – DOI: 10.3389/fams.2023.1154634. – URL: https://doi.org/10.3389/fams.2023.1154634
- Pathak N., Shah K., Patel K. Caputo fractional-order SEIVR modeling and optimal control of the 2026 Bangladesh measles outbreak // Annali dell’Università di Ferrara. – 2026. – DOI: 10.1007/s11565-026-00754-w. – URL: https://doi.org/10.1007/s11565-026-00754-w
- Понтрягин Л. С., Болтянский В. Г., Гамкрелидзе Р. В., Мищенко Е. Ф. Математическая теория оптимальных процессов. – 2-е изд. – Москва: Наука, 1969. – 384 с.
Дәйексөз келтіру үлгісі
Ыдырыс А.Ж. Иммунитеттің әлсіреуі және уақытқа тәуелді берілу коэффициенті бар seirv моделіндегі вакцинациялаудың оңтайлы стратегиясы // Central Asian Scientific Journal. – 2026. – №4(32), Т. 2. – Б. 406–416.
CC BY 4.0 Мақала CC BY 4.0 лицензиясы бойынша ашық қолжетімді: оны авторлары мен мақалаға сілтеме көрсетіле отырып еркін оқуға, көшіруге және таратуға болады. Лицензия туралы толығырақ