ШӘКӘРІМ ФИЛОСОФИЯСЫНДАҒЫ ЕРКІНДІК ЖӘНЕ МОРАЛЬДЫҚ ТАҢДАУ МӘСЕЛЕСІ

Аңдатпа

Мақалада Шәкәрім Құдайбердіұлы философиясындағы еркіндік пен моральдық таңдау мәселесі қарастырылады. Зерттеудің өзегін адамның саналы таңдау мүмкіндігі, еркіндік пен жауапкершіліктің арақатынасы, ақыл мен ұжданның моральдық шешім қабылдаудағы қызметі және тұлғаның рухани кемелденуі құрайды. Шәкәрімнің «Үш анық» еңбегі мен шығармаларындағы адам, ар, ұждан, әділет, мейірім, ынсап, ақиқат және ерік ұғымдары өзара байланыста талданады. Ойшыл үшін еркіндік сыртқы шектеулердің болмауы ғана емес, адамның өз нәпсісі мен құмарлығын ақылға бағындырып, ар алдындағы жауапкершілігін мойындай алуы. Осы тұрғыдан моральдық таңдау адамның тек қалауына емес, шешімінің салдарын түсінуіне және оны адамгершілік өлшеммен бағалауына тәуелді. Мақала теориялық сипатта орындалып, философиялық-герменевтикалық және салыстырмалы талдау тәсілдеріне сүйенеді. Нәтижесінде Шәкәрім дүниетанымында еркіндік пен мораль бір-біріне қарсы категориялар емес, өзара шарттас ұғымдар екені көрсетіледі.

Түйін сөздер: Шәкәрім Құдайбердіұлы, еркіндік, моральдық таңдау, ар ілімі, ұждан, ақыл, жауапкершілік, әділет, мейірім, адам, рухани кемелдену

Аннотация

ПРОБЛЕМА СВОБОДЫ И МОРАЛЬНОГО ВЫБОРА В ФИЛОСОФИИ ШАКАРИМА

В статье рассматривается проблема свободы и морального выбора в философии Шакарима Кудайбердиулы. Стержень исследования составляют возможность осознанного выбора человека, соотношение свободы и ответственности, роль разума и совести в принятии морального решения и духовное совершенствование личности. Во взаимосвязи анализируются понятия человека, чести, совести, справедливости, милосердия, умеренности, истины и воли в труде Шакарима «Три истины» и в его произведениях. Для мыслителя свобода — это не только отсутствие внешних ограничений, но и способность человека подчинить разуму свои страсти и желания и признать ответственность перед собственной совестью. С этой точки зрения моральный выбор зависит не только от желания человека, но и от понимания последствий своего решения и его оценки нравственной меркой. Статья носит теоретический характер и опирается на философско-герменевтический и сравнительный методы анализа. В результате показано, что в мировоззрении Шакарима свобода и мораль — не противоположные категории, а взаимообусловленные понятия.

Ключевые слова: Шакарим Кудайбердиулы, свобода, моральный выбор, учение о совести, совесть, разум, ответственность, справедливость, милосердие, человек, духовное совершенствование

Abstract

THE PROBLEM OF FREEDOM AND MORAL CHOICE IN THE PHILOSOPHY OF SHAKARIM

The article examines the problem of freedom and moral choice in the philosophy of Shakarim Kudaiberdiuly. The study centres on a person's capacity for conscious choice, the relationship between freedom and responsibility, the role of reason and conscience in moral decision-making, and the spiritual perfection of the individual. The concepts of the human being, honour, conscience, justice, mercy, moderation, truth and will are analysed in their interconnection in Shakarim's treatise "Three Truths" and in his other works. For the thinker, freedom is not merely the absence of external constraints but a person's ability to subordinate passions and desires to reason and to acknowledge responsibility before one's own conscience. From this standpoint, moral choice depends not only on a person's wishes but also on understanding the consequences of the decision and evaluating it by a moral standard. The article is theoretical and relies on philosophical-hermeneutic and comparative methods of analysis. As a result, it is shown that in Shakarim's worldview freedom and morality are not opposing categories but mutually conditioned concepts.

Keywords: Shakarim Kudaiberdiuly, freedom, moral choice, doctrine of conscience, conscience, reason, responsibility, justice, mercy, human being, spiritual perfection

References

1. Асқарова А.Ш., Баязитов Б.Б. Шәкәрімнің «Ар ілімі» концепциясы // Eurasian Journal of Philology: Science and Education. – 2019. – №2 (174). – Б. 19–26. DOI: 10.26577/EJPh.2019.v174.i2.ph3.
2. Шәкәрім дүниетанымындағы адам мәселесі // Journal of Philosophy, Culture and Political Science. – 2014. – №2 (47). – Б. 3–11.
3. Шәкәрім Құдайбердіұлының моральдық философиясы мен ұждан тұжырымдамасы. – 2021.
4. Шәкәрім Құдайбердіұлы. Үш анық. – Алматы: Қазақстан, 1991.
5. Шәкәрім Құдайбердіұлы. Шығармалары: өлеңдер, дастандар, қара сөздер, философиялық трактаттар. – Алматы: Жазушы, 1988.
6. Шәкәрім Құдайбердіұлы. Өлеңдер мен поэмалар. – Алматы: Раритет, 2006.
7. Қазақ философиясының тарихы: он бес томдық. – Алматы: ҚР БҒМ ҒК Философия, саясаттану және дінтану институты, 2014.
8. Нысанбаев Ә. Қазақ философиясы: тарихы мен қазіргі мәселелері. – Алматы: Ғылым, 1999.
9. Әл-Фараби. Әлеуметтік-этикалық трактаттар. – Алматы: Ғылым, 1975.
10. Шәкәрімнің ар-ұждан философиясы және тұлғаның моральдық қалыптасуы // Шәкәрім университетінің ғылыми басылымдары. – 2021. – №10 (134).

How to cite

Мұқатаева А.А., Сапарханова М.Т., Окенова А.М., Тұрсынғазыева А.Е. ШӘКӘРІМ ФИЛОСОФИЯСЫНДАҒЫ ЕРКІНДІК ЖӘНЕ МОРАЛЬДЫҚ ТАҢДАУ МӘСЕЛЕСІ // Central Asian Scientific Journal. – 2026. – №4(32), Т. 1. – Б. 282–290.